ÇOCUKLARDA DÜZ TABANLIK
Düztaban (pes planus) ayağının uzun aksında yük verme esnasında düzleşme olarak tanımlanır. Ortopedi polikliniğine çocukların getirilme nedenleri arasında oldukça fazla yer tutar. Bu geliş sebebi çocuğun şikayetin den veya klinik semptomlardan değil ailenin ayağın şekli ve ileride doğabilecek sorunlardan endişelendikleri içindir.
Düztabanlık sebepleri arasında bağ gevşekliği, ayağın nöromösküler gelişimi, ayak tabanında yağ dokusu fazlalığı sayılabilir. Bağ gevşekliği aileseldir. Fakat eşlik eden başka hastalıklar da olabilir. (Marfan, Ehler Danlos veya Down sendromu gibi)
Normalde doğumda tüm bebeklerde düztabanlık vardır. Çünkü ayağın iç tarafındaki uzun aksdaki çukurluk 3 yaşına kadar görülmeyebilir. Çocuğun büyümesiyle beraber ayak kemik ve eklemlerin gelişmesi ve ayak bağlarının kuvvetlenmesiyle ayak çukurluğu oluşur.
Düztabanlık ile ilgili ciddi çalışmalar 1947 yılında yapılmıştır. Bu çalışmada Kanada ordusundaki askerlerle düztabanlığa bağlı işlev kaybı saptayamadıklarını bildirmişlerdir.
Ayak iç tarafındaki çukurluk tıp terminolojisinde ‘’medial longitudinal ark’’ olarak isimlendirilir. Bu arkın çocukluk dönemindeki gelişimi normal ayak ile düztabanlık arasındaki ayrımının yapılabilmesi için önemlidir.
Klinikte normal ayak ile düztaban olan ayaktaki ark yükseklik farklarını ayırmak mümkün olsa da bunların özel tanımlandırılmalarını yapmak zordur. Ayrıca düztabanlık konusunda da kabul edilmiş evrensel bir sınıflandırma yoktur. İç arkın tanımlanması amacıyla birçok teknik kullanılmıştır. Bunlar arasındaki radyolojik görüntüleme yöntemleri, fotoğraflarla değerlendirme, iç arkın yerden yüksekliğinin sayısal olarak ölçülmesi, ayak taban izin, ayak tabanı basınç analizleri sayılabilir. Bu yöntemlerin hepsi ayağın o an ki durumunun anlaşılması konusunda yararlıdır. Fakat ayağın uzun dönemde ne olacağı ile ilgili yeterli bilgi içermemektedir.
Düztabanlık doğum sonrası var olan ve çocuklarda yetişkinlere göre daha çok görülen bir ayak şekli bozukluğudur. Çocuklardaki medial longitudianal arkın ilk 10 yıl içinde kendiliğinden oluştuğu uzun dönem takipli klinik çalışmalarla gösterilmiştir. Gelişimsel düztabanlığı olan yetişkinlerde vardır. Bunların büyük çoğunluğunda şikayet çok az veya yoktur.
İç arkın çocuğun büyümesiyle paralel olarak oluşacağı, çocukların büyük kısmında normal ayak yapısını kazanacağı bilinmektedir. Ancak özellikle hassas ailelerin endişelerinin giderilmesi için medial ark gelişimine yardımcı olması amacıyla ark destekleri ve ayağı şekillendirici ortopedik ayakkabılar eskiden beri kullanılmaktadır. Bu destekleyicilerin ayağın şekline kısa süreli yardımı olmakla birlikte uzun dönemde doğal seyirde katkısının olmadığı kontrollü deneylerle ispatlanmıştır.
Erken dönemde çocuğun ayakkabı kullanmasının erişkin dönemde ayağın şekline ve işlevine olumsuz katkısının olabileceği düşünülmektedir. Yapılan bir alışmada 4-13 yaş arasındaki 2300 çocuğun statik ayak baskılarını değerlendirilmiş ve sonuç olarak ayakkabı giymeyen çocuklarda daha yüksek oranda normal ayak oluştuğu görülmüştür. Yani erken dönemde ayakkabı kullandırılan çocuklarda düztabanlık gelişimi daha fazladır. Çin’de yapılan başka bir çalışmada da ayağın doğal halinin mobil ve esnek olduğunu, ayakkabının ayağın hareketlerini kısıtlayarak statik deformitelere neden olabileceği bildirilmiştir. Çıplak ayaklı topluluklarda ağrılı yağın son derce az olduğu, erken çocukluk döneminde ayakkabı giymeyen veya herhangi bir ayakkabı modifiyakasyonu olmayanlarda ayağın gelişiminin normal olduğu görülmüş ve düztabanlıktaki özel yapılmış ortopedik ayakkabı veya bot kullanımının gereksiz olduğu sonucuna varılmıştır.
Düztabanlıkta ayapın ayrıntılı muayenesi yapılmalıdır. Bu eşlik edilebilecek ek hastalık ve anormalliklerin saptanmasını sağlar. Ayrıca ayağın takibi açısından ayağın şekli ile ilgili kayıt tutulmalıdır. Genel muayene sırasında bağ gevşekliği, yürüme şekli, ayakta, bacakta ve kalçalardaki deformiteler araştırılmalıdır. Mutlaka düztabanlıkla ilgili aile sorgulaması yapılmalıdır.
Düztabanlığı olan çocuklarda yürüme yaşına geldiğinde ayağa yük vermeden oturma pozisyonunda ayak tabanında çukurluk görülebilir. Ayağa yük verilmesinden sonra bu ark kaybolur. Esnek düztabanlığı olan çocuklar parmak ucuna bastığında ayağın iç tarafında çukurluk oluşur ve topuk iç tarafa dönüyorsa çocuğun ayak ve ayak bileği etrafında yeterli kas gücü var demektir. Sert düztabanlığı olan çocuklarda bu bulgular elde edilemeyecektir.
Esnek düztabanlıkta radyolojik ölçümler normal sınırlar dışında olsa da hastaların klinik tabloları ile paralellik göstermeyebilir ve tedavide karar verme açısından önem arz etmez.
Ailelerin ayağın şeklinden ciddi endişe duymalarına rağmen genellikle çocuğun tedaviye gerektirecek şikayeti veya muayene bulgusu yoktur. Eğer düztabanlık şikayete neden oluyorsa çocukta tedavi gereksinimi artar. Tedavinin hedefi mevcut şekil bozukluğuna bağlı gelişebilecek ağrı, cilt lezyonlarının ve ileride oluşabilecek şekil bozukluklarını engellenmesidir.
Sonuç olarak çocuklarda medial longitudinal ark ilk 10 yaş içinde kendiliğinden gelişmektedir. Düztabanlığı olan çocukların uzun dönemdeki doğal seyri hakkında kotrollü çalışma olmakla birlikte tedavi edilemeyen çocukların prognozunun iyi olduğu bilinmektedir. Medial arkın oluşmadığı çocuklarda, tabanlık ve ortopedik ayakkabıları kullandıkları dönemde ark oluşumuna katkıları olur. Fakat uzun dönemde katkılarına dair bilimsel kanıtlar yoktur. Egzersizlerle ayak bağları ve kas gücü artırılarak ayak taban arkının oluşmasına katkıda bulunmak son yıllarda tercih edilen yöntemdir.
Op. Dr. Ruşen DEMİR – Ortopedi ve Travmatoloji Uzmanı